काठमाडौँ । केन्याको दुर्गम पश्चिमी क्षेत्रमा एउटा सानो सुनको डल्लो भेटिएपछि त्यसको प्रभाव यति तीव्र रूपमा फैलिएको छ कि केही सातामै उक्त क्षेत्र हजारौँ मानिसको भीडले भरिएको छ। बाख्रा चराउने क्रममा ३३ वर्षीय मानासे लोमाचारले भेटेको सुनको खबर फैलिएपछि वेस्ट पोकट काउन्टीको चेपोरोर गाउँ अहिले ‘गोल्ड रस’को केन्द्र बनेको हो।

केही समयअघिसम्म झाडी र सामान्य चरन क्षेत्रका रूपमा रहेको गाउँ आसपास अहिले जताततै खाल्डा, माटोका थुप्रा र अस्थायी खानी शिविर देखिन्छन्। स्थानीय प्रशासनका अनुसार सुन खोज्न आउने मानिसको सङ्ख्या एक समय करिब १० हजारसम्म पुगेको थियो। अहिले भने यो सङ्ख्या घटेर करिब २ हजार ५०० को हाराहारीमा रहेको बताइएको छ।

लोमाचारले केही साताअघि करिब तीन ग्राम सुन ३६ हजार केन्याली शिलिङ अर्थात् करिब २८० अमेरिकी डलरमा बिक्री गरेका थिए। आफूले भेटेको सुनको मूल्यबारे गाउँमा खबर फैलिएपछि मानिसहरू चेपोरोरतर्फ ओइरिन थालेको उनको विश्वास छ।

हराएको बाख्रा खोज्दा भेटियो सुन

लोमाचारका अनुसार उनले सुन खोज्न भनेर खानी क्षेत्रमा प्रवेश गरेका थिएनन्। हराएको बाख्रा खोज्ने क्रममा उनी नदी किनारमा सुन चालिरहेका महिलाहरूको समूहसम्म पुगेका थिए।

त्यहाँ उनी पनि सुन खोज्ने काममा सहभागी भए। संयोगवश उनले सुन भेटे र त्यसलाई बिक्री गरेपछि उक्त घटनाले गाउँमा ठूलो चर्चा पायो।

यस क्षेत्रमा स्थानीयले वर्षौंदेखि नदीको बालुवा र माटोबाट थोरै मात्रामा सुन निकाल्दै आएका थिए। तर उल्लेख्य परिमाणमा सुन भेटिएको खबर फैलिएपछि अवस्था एकाएक बदलियो।

वेस्ट पोकट काउन्टीका उपआयुक्त सामुएल किआरीका अनुसार अगस्टको सुरुवाततिर तुलनात्मक रूपमा ठूलो परिमाणमा सुनजस्तो देखिने पदार्थ भेटिएपछि मानिसहरूको आकर्षण अझ बढेको हो।

सुनको आशामा दिनभर खनिरहेका मानिस

चेपोरोरमा अहिले सयौँ मानिस कुटो, कोदालो र फावडाले जमिन खनिरहेका छन्। केहीले खनेको माटो र ढुंगा बोकेर नजिकैको मौसमी नदीसम्म पुर्‍याउँछन् भने महिलाहरू नदीको धमिलो पानीमा माटो र बालुवा चालिरहेका देखिन्छन्।

कतिपय अनुभवी खानी मजदुर भने जमिनभित्र गहिरो खाल्डो खनेर सुन खोजिरहेका छन्। केही ठाउँमा ढुंगा फुटाउन ड्रिलसमेत प्रयोग गरिएको छ।

सुन भेटेर केही आम्दानी गरेका मानिसहरूको कथा अहिले अन्यका लागि आशाको आधार बनेको छ।

नजिकैको नापावोई गाउँबाट आएका किसान तथा पशुपालक प्याट्रिक लोकोलिया पनि यही आशामा चेपोरोर पुगेका छन्। उनका छोराछोरीको विद्यालय शुल्क जुटाउन कठिन भइरहेकाले सुनबाट केही आम्दानी हुने अपेक्षा उनले गरेका छन्।

१८ वर्षीया अबिगेल चेलेन्गाटको उद्देश्य पनि उस्तै छ। खानीमा काम गरेको अनुभव नभए पनि उनी सुन भेटिए आफ्नो पढाइको खर्च जुटाउनुका साथै भाइबहिनीलाई विद्यालय पठाउन सहयोग पुग्ने आशामा यहाँ पुगेकी हुन्।

हल्लाले तान्यो हजारौँ मानिस

स्थानीय प्रशासनका अनुसार सुन भेटिएको खबरसँगै वास्तविकताभन्दा बढी बढाइचढाइ गरिएका दाबीहरू पनि फैलिएका थिए। त्यसकै कारण खानीमा काम गर्ने अनुभव नभएका मानिससमेत ठूलो सङ्ख्यामा चेपोरोर पुगे।

उत्कर्षमा करिब १० हजार मानिस पुगे पनि प्रारम्भिक उत्साह कम हुँदै गएपछि धेरैले खानी क्षेत्र छाडेका छन्।

यद्यपि, यहाँ केही मात्रामा सुन भेटिएको तथ्यमा स्थानीय अधिकारीहरू विश्वस्त छन्। मुख्य प्रश्न भने जमिनमुनि कति सुन छ भन्ने हो।

सुन व्यापारीहरूले दैनिक करिब १०० जनाले सुनजस्तो पदार्थ बिक्रीका लागि ल्याउने गरेको बताएका छन्। तर उनीहरूले ल्याएका सबै वस्तु वास्तविक सुन हुन् कि होइनन् भन्ने परीक्षणबाट मात्र पुष्टि हुनेछ।

व्यक्तिगत रूपमा भेटिएका सुनको मूल्य केही सय केन्याली शिलिङदेखि करिब ७८ हजार शिलिङ अर्थात् ६०० अमेरिकी डलरसम्म रहेको बताइएको छ।

युगान्डाबाट समेत पुगे सुन खोज्नेहरू

चेपोरोर युगान्डाको सीमासँग नजिक भएकाले छिमेकी देशबाट समेत मानिसहरू सुन खोज्न आएका छन्।

पूर्वी युगान्डाको बुसियाबाट आएका मुगिसा गोडफ्रेले साथीमार्फत चेपोरोरमा सुन भेटिएको खबर सुनेपछि करिब एक लाख युगान्डेली शिलिङ खर्च गरेर यहाँ पुगेका हुन्।

तर उनले यहाँको जीवन निकै कठिन रहेको बताए। बस्ने निश्चित ठाउँ छैन। कतिपय मानिस रूखमुनि रात बिताएर बिहानदेखि फेरि खानीमा काम गर्न बाध्य छन्।

गोडफ्रेले अहिलेसम्म सुन भेटेका छैनन्। तर आफूले केही नभेटेसम्म घर नफर्किने उनको अडान छ।

सुनभन्दा बाहिर पनि फैलियो व्यापार

सुन खोज्न आएका सबै मानिस आफैँ खानी खन्न भने लागेका छैनन्। अचानक बढेको जनसङ्ख्यालाई लक्षित गर्दै चेपोरोरमा नयाँ व्यवसायसमेत सुरु भएका छन्।

स्थानीय अधिकारीहरूका अनुसार खानी क्षेत्रमा २०० भन्दा बढी साना व्यवसाय सञ्चालनमा आएका छन्। खाना, पानी, पेय पदार्थ र दैनिक उपभोग्य सामग्री बिक्री गर्नेहरूका लागि पनि यो क्षेत्र नयाँ बजार बनेको छ।

बारिङ्गो काउन्टीबाट आएकी आइरेन अमेजा खानीमा सुन खोज्दिनन्। उनी बोतलको पानी, चिसो पेय, रोटी, दूधलगायत खाद्य सामग्री बिक्री गर्छिन्।

तर ठूलो सङ्ख्यामा मानिस अचानक भेला भएपछि गाउँको कमजोर पूर्वाधारमा भने चर्को दबाब परेको छ।

खानेपानीदेखि सुरक्षासम्म चुनौती

चेपोरोरमा पाइपमार्फत खानेपानीको सुविधा छैन। सरसफाइका पूर्वाधार पनि अत्यन्त सीमित छन्। हजारौँ मानिसको आगमनपछि पानी, स्वास्थ्य र सरसफाइको समस्या झन् गम्भीर बनेको स्थानीयको भनाइ छ।

महिला तथा किशोरीको सुरक्षालाई लिएर समेत अधिकारीहरू चिन्तित छन्। रातको समयमा सुरक्षित बसोबासको अभाव र पुरुषको ठूलो उपस्थितिले जोखिम बढाएको भन्दै सुरक्षा गस्ती बढाइएको छ।

सार्वजनिक स्वास्थ्य अधिकारीहरूलाई पनि क्षेत्रमा परिचालन गरिएको छ। उनीहरूले स्वास्थ्य अवस्था निगरानी गर्नुका साथै सम्भावित रोगको प्रकोप रोक्न प्रयास गरिरहेका छन्।

बालबालिका खानीमा तानिने जोखिम

गहिरा खाल्डा खन्ने क्रम बढेसँगै बालबालिका तथा किशोरकिशोरीसमेत खानी गतिविधिमा आकर्षित हुन सक्ने जोखिम देखिएको छ।

सेप्टेम्बरमा विद्यालयको नयाँ शैक्षिक सत्र सुरु हुने भएकाले बालबालिकालाई खानी क्षेत्रमा लामो समय बस्न नदिन स्थानीय प्रशासनले पहल गरिरहेको छ।

यसबीच खनिएका माटो र ढुंगा बोकेका ट्रकहरू नजिकैको ओर्टुम सहरतर्फ पठाइएका छन्। त्यहाँ हुने प्रशोधन र परीक्षणबाट मात्रै यस क्षेत्रमा वास्तवमै व्यावसायिक रूपमा उत्खनन गर्न मिल्ने परिमाणमा सुन छ कि छैन भन्ने स्पष्ट हुनेछ।

‘सरकारले सहयोग गर्नुपर्छ’

लोमाचार भने सुन खोजी रोक्नुभन्दा यसलाई व्यवस्थित र सुरक्षित बनाउनुपर्ने पक्षमा छन्।

उनले सरकारले स्थानीय खानी मजदुरलाई मेटल डिटेक्टरजस्ता उपकरण उपलब्ध गराउनुपर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार आधुनिक उपकरणको प्रयोगबाट सुनसँगै अन्य खनिजको सम्भावनासमेत पहिचान गर्न सकिन्छ।

लोमाचारका लागि आफूले भेटेको तीन ग्राम सुन केवल व्यक्तिगत कमाइको विषय होइन। उनी यसलाई गरिबीमा बाँचिरहेको आफ्नो समुदायका लागि सम्भावित परिवर्तनको सुरुवातका रूपमा हेर्छन्।

तर चेपोरोरमा बढेको ‘गोल्ड रस’ले अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही खडा गरेको छ—के यहाँ साँच्चै ठूलो सुनको भण्डार छ, वा केही संयोगपूर्ण खोजले मात्र हजारौँ मानिसलाई सुनको आशामा यहाँसम्म ल्याएको हो?

यसको वास्तविक जवाफ भने जमिनमुनिको सुनको परीक्षण र सम्भावित भूगर्भीय अध्ययनपछि मात्र खुल्नेछ।